سلام بزرگوار

1. شخصيت پيامبر

يكى از نكات مهمى كه قرآن براى اعجازش به آن اشاره نموده است، توجه به شخصيت پيامبر و آورنده قرآن است. پيامبر در مكتب هيچ دانشمند و معلمى حاضر نگشته بود و همگان مى‏دانستند كه او امى و درس ناخوانده است. در دوره چهل‏ساله زندگى قبل از بعثت كه دو ثلث عمر او را تشكيل مى‏دهد، از او هيچ شعر و نثرى ديده نشده است. ⁽²⁾ ناگهان چنين پيامبرى، كتابى را عرضه مى‏دارد كه بزرگان روزگار در مقابلش درمى‏مانند.

قرآن همين نكته را بخشى از اعجاز خويش دانسته به آن تحدى مى‏كند:

قل لو شاء الله ما تلوته عليكم ولا ادريكم به فقد لبثت فيكم عمرا من قبله ا فلا تعقلون; ⁽³⁾

بگو: اگر خدا مى‏خواست آن را بر شما نمى‏خواندم و خدا شما را بدان آگاه نمى‏گردانيد. قطعا پيش از آن روزگارى در ميان شما به سر برده‏ام. آيا فكر نمى‏كنيد؟

قرآن در رد سخنان كسانى كه مى‏گفتند فردى از روميان معلم پيامبر بوده است ⁽⁴⁾ مى‏فرمايد:

ولقد نعلم انهم يقولون انما يعلمه بشر لسان الذى يلحدون اليه اعجمى وهذا لسان عربى مبين; ⁽⁵⁾

و نيك مى‏دانيم كه آنان مى‏گويند: جز اين نيست كه بشرى به او مى‏آموزد [نه چنين نيست] زبان كسى كه اين نسبت را به او مى‏دهند غيرعربى است و اين قرآن به زبان عربى روشن است.

حال پيامبرى كه در جايى درس نخوانده است، كتابى بر بشر و درس آموختگان عرضه مى‏كند كه سرشار از معارف و حكمت‏ها و هدايت‏هاست و خود معلم كتاب و حكمت مى‏گردد. ⁽⁶⁾

نگار من كه به مكتب نرفت و خط ننوشت به غمزه مساله‏آموز صد مدرس شد

2. فصاحت و بلاغت (اعجاز بيانى)

در اين مورد نيز تحدى صورت گرفته است. آيات پنج‏گانه تحدى - كه در فصل دوم بررسى نموديم - حداقل ناظر بر فصاحت و بلاغت بوده‏اند; ⁽⁷⁾ زيرا ويژگى مهم مخاطبان پيامبر، كه به مقابله فرا خوانده شدند، فصاحت و بلاغت آنان بود.

بر هيچ كس پوشيده نيست كه عرب در زمان ظهور اسلام به مرحله‏اى از كمال و بلاغت در كلام رسيده بود كه تاريخ براى هيچ ملتى نه پيش و نه پس از آن، هماوردى سراغ ندارد. در چنين فضايى، آيات نورانى الهى بر پيامبر نازل گرديد. زيبايى و رسايى اين آيات به حدى اعجاب‏آور است كه عرصه را بر شاعران و اديبان و صاحبان ذوق و قريحه‏هاى سرشار، تنگ كرده آنان را وادار به اعتراف به عجز مى‏نمايد. قرآن با شيوه بديع و منحصر به فرد خويش در بيان مفاهيم و معانى بلند و پرمحتواى خود كه نه نثر است و نه نظم، چنان جلوه‏گرى مى‏كند كه همه سخنان و آثار ادبى را تحت‏الشعاع خويش قرار مى‏دهد. در تاريخ، حكايات متعدد و مختلفى در اين زمينه به چشم مى‏خورد. آيات قرآن در هنگام تلاوت، به گونه‏اى در جان و دل افراد مى‏نشست كه آنان را از خود بى‏خود مى‏كرد.

وليدبن مغيره مخزومى، شخصى است كه در ميان عرب به حسن تدبير، مشهور است و او را «گل سرسبد قريش‏» مى‏ناميدند. پس از نزول آيات اوليه سوره مباركه غافر، پيامبر در مسجد حضور يافت و اين آيات را، در حالى كه وليد در نزديكى آن حضرت بود، قراءت فرمود. پيامبر چون توجه وليد به آيات را مشاهده نمود، بار ديگر نيز آيات را قراءت نمود. وليدبن مغيره از مسجد خارج و در مجلسى از طايفه بنى‏مخزوم حاضر شد و اين گونه شروع به سخن نمود:

به خدا سوگند، از محمد سخنى شنيدم كه نه به گفتار انسان‏ها شباهت دارد و نه به سخن جنيان. گفتار او حلاوت خاصى دارد و بس زيباست. بالاى آن (نظير درختان) پرثمر و پايين آن (همانند ريشه‏هاى درختان كهن) پرمايه است. گفتارى است كه بر همه چيز پيروز مى‏شود و چيزى بر آن پيروز نخواهد شد. ⁽⁸⁾

ابوعبيده گويد: مردى اعرابى آيه فاصدع بما تؤمر را از شخصى شنيد و به سجده افتاد و گفت: به خاطر فصاحتش سجده نمودم. زيرا تاثيرگذارى كلمه اصدع در معناى اظهار دعوت، افشاى دعوت و شجاعت در دعوت و زيبايى ما تؤمر در ايجاز و در عين حال جامعيت آن است. ⁽⁹⁾

مناسب است براى آن كه تحدى قرآن در بعد فصاحت و بلاغت بيشتر ملموس گردد، مقايسه يك نمونه از آيات قرآن را با موجزترين عبارت در نزد عرب، در همان معنا ملاحظه گردد. قرآن مجيد در مورد قصاص و فلسفه آن تعبير بسيار زيبا و دلنشين ولكم فى القصاص حيوة. ⁽¹⁰⁾ را به كار برده است. مثل مشهورى كه عرب در اين مورد داشته، القتل انفى للقتل بوده‏است.

جلال الدين سيوطى در مقام مقايسه ميان اين دو جمله، بيست امتياز براى آيه قرآن نسبت به جمله مشهور در ميان عرب ذكر مى‏نمايد ⁽¹¹⁾ كه به بعضى از آنها اشاره مى‏شود:

1. حروف آيه «فى القصاص حيوة‏» از جمله «القتل انفى للقتل‏» كمتر است.

2. تعبير قصاص در آيه، حساب شده است; زيرا هرگونه قتلى نافى قتل ديگر نيست، بلكه بسا قتلى كه خود موجب قتل ديگر مى‏شود; مثل اين‏كه كشتارى از روى ظلم صورت گرفته باشد. بنابراين قتلى كه موجب حيات است، يك قتل خاص است كه از آن تعبير به «قصاص‏» مى‏گردد.

3. آيه مراد خويش را به صورت جامع‏تر و كامل‏تر بيان نموده است; زيرا قصاص هم قتل را شامل مى‏شود و هم جرح و قطع عضو را; در حالى كه در مثل تنها مساله قتل عنوان گرديده‏است.

4. در مثل، كلمه «القتل‏» تكرار شده و عدم تكرار -حتى اگر وجود آن مخل به فصاحت نيز نباشد- از تكرار بهتر است.

5. آيه دربرگيرنده صنعت بديعى است، چراكه يكى از دو چيز متضاد، يعنى فنا و مرگ را، ظرف ضد ديگر قرار داده و با آوردن كلمه «فى‏» بر سر «قصاص‏» آن را منبع و سرچشمه حيات دانسته است.

6. فصاحت كلمات آن‏گاه آشكار مى‏شود كه در كلمه، توالى حركات وجود داشته‏باشد. در اين صورت زبان در حال نطق به‏خوبى به حركت درمى‏آيد; برخلاف جايى كه در كلمه بعد از هر حركت، سكونى وجود داشته باشد و اين اختلاف در مقايسه آيه با مثل به خوبى پيداست.

7. جمله «القتل انفى للقتل‏» در ظاهر كلامى متناقض است; زيرا چيزى، نافى نفس خويش نمى‏تواند باشد.

8. آيه از تعبير به قتل كه لفظى خشن بوده و بوى مرگ مى‏دهد خالى است و در عوض همان معنا را با جاذبه‏اى كه در لفظ «حيوة‏» نهفته است، بيان مى‏كند.

9. بيان آيه مبتنى بر اثبات و بيان مثل مبتنى بر نفى است، و پرواضح است كه اثبات بر نفى برترى دارد.

10. لفظ قصاص به امر ديگرى نيز كه «مساوات‏» باشد، اشاره دارد و درواقع، قصاص خبر از عدالت مى‏دهد; در حالى كه اين معنا از مطلق قتل، فهميده نمى‏شود.

در پايان اين قسمت دو نمونه از اظهارات دانشمندان را درباره قرآن يادآور مى‏شويم:

«جان‏ديون پورت‏» مؤلف كتاب عذر تقصير به پيشگاه محمد و قرآن مى‏نويسد:

همه اين معنا را قبول دارند كه قرآن با بليغ‏ترين و فصيح‏ترين لسان و به لهجه قريش، كه نجيب‏ترين و مؤدب‏ترين عرب‏ها هستند، نازل شده... و مملو از درخشنده‏ترين اشكال و محكم‏ترين تشبيهات است.... ⁽¹²⁾

بخشى از اعجاز ادبى قرآن كريم در اسلوب خاص و ويژه آن نهفته است. قرآن از نظر سبك كلامى، شيوه‏اى بديع را، كه هرگز سابقه نداشته، به وجود آورده است; قرآن نه نظم است و نه نثر.

در قرآن سجع فراوان هست كه احتراما و براى آن‏كه به سجع كاهنان و شعر تشبيه نشود، به آن فاصله مى‏گويند و مراد از آن، كلمات مشابه پايانى هر آيه است. قرآن با شعر عربى هم، كه سابقه درخشانى دارد، شباهت ندارد. قرآن قول كسانى را كه مى‏گويند قرآن شعر و پيامبر(ص) شاعر است به شدت نفى مى‏كند و مى‏فرمايد كه: «به او شعر نياموخته‏ايم و سزاوار او نيست‏». ⁽¹³⁾ اما در قرآن جوهر شعرى بسيار است; يعنى بيان ظريف و مجازى و انواع استعاره‏ها و تمثيلات و تشبيهات هنرى. هم‏چنين آيات موزون يا «موزون افتاده‏» قرآن نيز از يك‏صد فقره بيشتر است. با وجود اين و با آن‏كه نفوذ قرآن در شعر و ادب عربى و فارسى، بسيار عظيم است; ولى قرآن شعر نيست و بايد گفت كه قرآن «نوعى منحصر به فرد» و تافته‏اى است جدا بافته. ارزش موسيقايى كلمات و جملات قرآن نيز از ديرباز مورد توجه محققان بوده‏است. قابليت‏خوشخوانى قرآن و تغنى و همخوانى آن كم‏نظير يا بى‏نظير است. ⁽¹⁴⁾

اين سبك (ساختار) جديدى كه قرآن ارائه داده و در فرهنگ ادبى عرب، تحولى غريب ايجاد نموده كاملا بى‏سابقه است و آيندگان را به عجز و تاب انداخته، جاذبه دارد، كشش دارد، افسون مى‏كند، به وجد مى‏آورد، لذت‏بخش است، آرامش مى‏دهد، با فطرت دمساز، با طبيعت همساز، با وجدان سروكار داشته و با هستى سر و سرى دارد. ⁽¹⁵⁾

3. آموزه‏ها و معارف عالى (اعجاز معانى)

زيبايى قرآن فقط در الفاظ و عبارات و فصاحت و بلاغت آن نيست. اين كتاب مقدس برخوردار از يك زيبايى برتر و ارزش والاتر، يعنى مفاهيم و معانى عميق و دقيق است. قرآن سالت‏خويش را هدايت بشر شناسانده‏است، و كتابى است كه پيامبر، با آن، مردم را از ظلمت‏ها به نور رهنمون مى‏گردد. ⁽¹⁶⁾

قرآن به عنوان قانون اساسى اسلام دربرگيرنده مجموعه‏اى از اصول و ضوابط هماهنگ با فطرت انسانى است كه همواره بر تارك انديشه‏ها چون خورشيدى مى‏درخشد و عزت و عظمت را در گرو آشنايى و عمل به قوانين خود مى‏داند.

قرآن در اين بخش بدون شك اعجاز است. در زمانى كه انحطاط در اخلاق و آداب و رسوم اجتماعى به اوج خود رسيده بود و غارت و چپاول، امتياز به‏حساب مى‏آمد و دختران زنده به گور مى‏شدند و خيانت و فساد و فحشا و بى‏عدالتى فراگير شده‏بود، قرآن، كه پرچمدار مترقى‏ترين قوانين و مطرح‏كننده ارزش‏ها و فضايل انسانى است ظهور مى‏كند و به مردم صداقت، امانت، اخوت، وحدت و انسانيت را يادآور مى‏شود; آنان را از جهل به سوى علم، از تاريكى به سوى نور و روشنايى و از رذايل به سوى فضايل سوق مى‏دهد. در سايه همين تعليمات و قوانين حيات‏بخش است كه اسلام شرق تا غرب عالم را فرا مى‏گيرد و پرچم تمدن شكوهمند اسلامى در همه اقطار به اهتزاز درمى‏آيد. نمونه‏هايى از اين اصول و قوانين را در قرآن يادآور مى‏شويم:

الف) اصل عدالت و امانت

ان الله يامركم ان تؤدوا الامانات الى اهلها واذا حكمتم بين الناس ان تحكموا بالعدل. ⁽¹⁷⁾

ب) اصل كلى امر به نيكى‏ها و نهى از زشتى‏ها

ان الله يامر بالعدل والاحسان وايتاء ذى القربى وينهى عن الفحشاء والمنكر والبغى يعظكم لعلكم تذكرون. ⁽¹⁸⁾

ج) اصل مقابله به مثل در برابر متجاوزان

فمن اعتدى عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدى عليكم. ⁽¹⁹⁾

د) اصل مساوات و برابرى مردم و تعيين معيار امتياز، در ارزش‏هايى چون تقوا، علم و جهاد در راه‏خدا

انا خلقناكم من ذكر وانثى وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقاكم. ⁽²⁰⁾

⁽²¹⁾

⁽²²⁾

ه) اصل نفى هرگونه استبداد

...ويضع عنهم اصرهم والاغلال التى كانت عليهم. ⁽²³⁾

و) اصل عدم سلطه كافران بر مؤمنان

ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا. ⁽²⁴⁾

ز) اصل شدت در برابر كافران و رحمت در برابر مؤمنان

محمد رسول الله والذين معه اشداء على الكفار رحماء بينهم. ⁽²⁵⁾

ح) اصل صلح و اخوت

انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بين اخويكم. ⁽²⁶⁾

ط) اصل توصيه به وحدت

واعتصموا بحبل الله جميعا ولاتفرقوا.... ⁽²⁷⁾

ى) اصل بهره‏بردارى از نعمت‏هاى الهى

قل من حرم زينة الله التى اخرج لعباده والطيبات من الرزق. ⁽²⁸⁾

ك) اصل وفاى به عقود

يا ايها الذين آمنوا اوفوا بالعقود. ⁽²⁹⁾

ل) اصل لاحرج

وما جعل عليكم فى الدين من حرج. ⁽³⁰⁾

م) اصل تكليف به قدر طاعت

لا يكلف الله نفسا الا وسعها. ⁽³¹⁾

ن) اصل پذيرش اختيارى دين

لا اكراه فى الدين. ⁽³²⁾

اصولى را كه اشاره نموديم تنها گوشه‏اى از معارف قرآن است. قرآن سراسر شفا، نور، رحمت، هدايت و حقانيت است. جاودانگى آن به گونه‏اى است كه گذشت‏زمان تاثيرى در طراوت و حلاوت آن ندارد. همه اين اصول مترقى را در بدترين دوره انحطاط اخلاقى و در دوران رواج وحشيگرى مطرح و در بخش‏هاى مختلف زندگى از قبيل امور اقتصادى، مالى، اجتماعى و سياسى، امور نظامى و دفاعى، امور حقوقى، ثروت‏هاى عمومى، معاملات، ازدواج، طلاق، ارث و ... در عالى‏ترين شكل تبيين نموده‏است.

معارف دينى در قرآن در اين مجموعه از اصول و مقررات خلاصه نمى‏گردند، بلكه در بخش اعتقادى و اثبات وحدانيت، نبوت، امامت و قيامت و خلاصه از مبدا تا معاد، آن‏چه را قرآن مطرح نموده، مطابق با عقل سليم و برهان قويم است. آيات مربوط به خداپرستى و توحيد، آيات معرفى‏كننده پيامبران و رسولان الهى، آيات مربوط به قيامت و معاد، آن‏گاه كه با مطالب دو كتاب تحريف شده تورات و انجيل مقايسه مى‏گردند، نزاهت و قداست قرآن را بيش از پيش جلوه‏گر مى‏كنند. ⁽³³⁾

اكنون برخى از آيات مربوط به خداشناسى در قرآن را مرور مى‏كنيم:

آن‏گونه كه سزاوار اوست، قرآن خداوند را از هر گونه عيب و نقص مبرا دانسته و او را توصيف نموده است.

و قالوا اتخذ الله ولدا سبحانه بل له ما فى السموات والارض كل له قانتون. ⁽³⁴⁾

⁽³⁵⁾

⁽³⁶⁾

هو الله الذى لا اله الا هو عالم الغيب والشهادة هو الرحمن الرحيم × هوالله الذى لا اله الا هو الملك القدوس السلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار المتكبر سبحان الله عما يشركون × هو الله الخالق البارئ المصور له الاسماء الحسنى يسبح له ما فى السموات والارض وهو العزيز الحكيم. ⁽³⁷⁾

آيا اين‏گونه معرفى خداوند در زمانى كه مردم گرفتار عقايد موهوم و خرافى در پرستش خدايان خويش بوده‏اند، مى‏تواند از انديشه فردى از ميان همين قوم نشات گرفته باشد؟

آيا اين مجموعه عظيم از اصول و قواعد و مقررات مترقى در كنار معارف بلند و پرمحتواى اعتقادى و اخلاقى - تربيتى، مى‏توانند به چيزى جز معجزه‏بودن اين كتاب شهادت دهند؟ مقررات و معارفى كه با فطرت و سنن خلقت هماهنگى داشته و به همين جهت بقا و دوام آنها تضمين گشته است; هر دو بخش جسم و روح انسان‏ها را در نظر گرفته و با تكيه بر ارزش‏هاى اخلاقى و معنوى در ضمن بهره‏مند كردن انسان از مواهب مادى و طبيعى، او را در مسيرى متعادل و موزون قرار داده است. هم رهبانيت را نكوهيده و هم شان انسان را فراتر از وابستگى به ماديات دانسته است و در يك كلام قرآن‏كريم در دو بعد علمى و عملى، يعنى تعليم معارف و حقايق هستى و تشريع قوانين و مقررات زندگى، آن‏چه را بشر نيازمند به آن بوده، در اختيار او گذارده است.

4. هماهنگى و عدم وجود اختلاف

يكى از ابعاد اعجاز قرآن، كه قرآن نيز به آن اشاره و تحدى نموده است، عدم وجود اختلاف در قرآن است. همه مى‏دانيم كه اين كتاب در طى 23سال تدريجا در مكه و مدينه، در شب و روز، در جنگ و صلح به هنگام پيروزى و شكست، در مواقع شدت و راحتى، و خلاصه در حالات مختلف نازل شده است. از سوى ديگر در مورد همه امور، داد سخن داده است. در قرآن از حكم و مواعظ گرفته تا مسائل اقتصادى، اجتماعى، سياسى، اخلاقى، اعتقادى و هنرى مطرح شده است. احتجاج‏ها و استدلال‏هاى عقلى، به اضافه امثله و قصص نيز در آن فراوان به چشم مى‏خورد. مسائل مربوط به دنيا و امور مرتبط با آخرت و قيامت به گونه‏اى بسيار پندآموز و سازنده ذكر گرديده، و در عين حال ميان اين همه مباحث متنوع و مختلف هيچ‏گونه اعوجاج و اختلافى مشاهده نمى‏شود; بلكه همسويى و يك‏نواختى شگفتى در مجموعه اين كتاب آسمانى نمايان است. حتى داستان‏هايى از پيامبران و يا امت‏هاى پيشين كه احيانا در قرآن تكرار شده، در هرجا از مزيت و خصوصيتى برخوردارند; بدون اين‏كه در جوهر و اصل معنا خللى وارد آيد. حال اگر اين كتاب، ساخته دست بشرى بود، موارد متعددى از اختلاف و عدم هماهنگى و تضاد -آن‏هم در مدت نزولى نزديك به ربع قرن- در آن به چشم مى‏خورد; چراكه انسان در دنياى مادى همواره از نقص به سوى كمال در حركت است. حتى نويسنده‏اى كه كتابى مى‏نويسد، در يك فاصله زمانى كوتاه، اصلاحاتى در اثر خويش به وجود مى‏آورد و يا مطالبى متفاوت با مطالب قبلى خويش را در اثر بعدى خود جاى مى‏دهد. به همين جهت است كه قرآن تحدى خود را به اين صورت بيان مى‏كند:

افلا يتدبرون القرآن ولو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا; ⁽³⁸⁾

آيا در معانى قرآن نمى‏انديشند؟ اگر از جانب غيرخدا بود قطعا در آن اختلاف بسيارى مى‏يافتند.

بنابراين، فقدان اختلاف در كتابى با محتوايى اين‏چنين، آن‏هم با تنظيمى تدريجى و در شرايط مختلف نزول، از سوى فردى درس ناخوانده و تعليم‏نديده، خود اعجازى آشكار و غيرقابل انكار است.

5. خبرهاى غيبى

قرآن‏كريم، هم از زندگى اقوام و پيامبران گذشته پرده برداشته و هم نسبت به آينده خبرهايى را از پيش گفته‏است. در هر دو زمينه، خبرهاى داده شده خبرهايى غيبى بوده‏اند. تحدى به اخبار غيبى در چندين آيه مطرح گرديده است:

تلك من انباء الغيب نوحيها اليك ما كنت تعلمها انت ولاقومك من قبل هذا...; ⁽³⁹⁾ اين از خبرهاى غيب است كه آن را به تو وحى مى‏كنيم، پيش از اين نه تو آن را مى‏دانستى و نه قوم تو.

اين يادآورى در داستان حضرت مريم و حضرت يوسف(ع) نيز آمده است. ⁽⁴⁰⁾ بنابراين بخش عظيمى از قرآن كريم كه سرگذشت پيشينيان و داستان پيامبران الهى را بيان نموده است -در حالى كه خود پيامبر هيچ اطلاعى از آنها نداشته است- در حوزه اعجاز غيبى قرآن كريم قرار مى‏گيرند.

اعجاز در مورد خبرهاى غيبى مربوط به آينده بيشتر قابل توجه است; به‏ويژه هنگامى كه همه آن‏چه خبر داده شده، عينا به وقوع پيوست. به چند نمونه اشاره مى‏كنيم:

الف) خبر پيروزى روميان بر ايرانيان

غلبت الروم × فى ادنى الارض وهم من بعد غلبهم سيغلبون فى بضع سنين; ⁽⁴¹⁾ روميان شكست‏خوردند. در نزديك‏ترين سرزمين. ولى بعد از شكستشان، در ظرف چند سالى، به زودى پيروز خواهند گرديد.

همان‏گونه كه قرآن خبر داده بود، ارتش روم در فاصله كمتر از ده سال بر ايران غلبه يافت و پيروز شد.

ب) خبر پيروزى مسلمانان در جنگ بدر

ام يقولون نحن جميع منتصر × سيهزم الجمع ويولون الدبر; ⁽⁴²⁾ آيه خبر از گفتار ابوجهل در جنگ بدر مى‏دهد كه مى‏گفت: «نحن ننتصر اليوم من محمد واصحابه.» درحالى كه خداوند مسلمين را طبق همين وعده پيروز نمود.

در آيه هفتم سوره بدر نيز خدا به مسلمانان وعده پيروزى مى‏دهد; در حالى كه عدد آنان در حدود يك‏سوم مشركان، و تجهيزات آنان به مراتب كمتر از كفار است و اين وعده محقق مى‏گردد.

ج) وعده بازگشت پيروزمندانه به مكه

ان الذى فرض عليك القرآن لرادك الى معاد; ⁽⁴³⁾ همان كسى كه اين قرآن را بر تو فرض‏كرد، يقينا تو را به سوى وعده‏گاه باز مى‏گرداند.

اكثر مفسران بر اين عقيده‏اند كه مراد از «معاد» مكه است كه پيامبر پيروزمندانه وارد آن‏جا مى‏گردد.

د) وعده حفاظت از قرآن

انا نحن نزلنا الذكر وانا له لحافظون. ⁽⁴⁴⁾ در بخش تحريف‏ناپذيرى روشن گرديد كه برخلاف كتب آسمانى گذشته، قرآن بى‏هيچ افزايش و نقصانى از گزند حوادث مصون مانده است.

ه) پيروزى دين اسلام بر ديگر اديان

هو الذى ارسل رسوله بالهدى ودين الحق ليظهره على الدين كله ولوكره المشركون; ⁽⁴⁵⁾ او كسى است كه پيامبرش را با هدايت و دين درست، فرستاد تا آن را بر هرچه دين است پيروز گرداند; هرچند مشركان خوش نداشته‏باشند.

اين آيه سه بار در قرآن تكرار گرديده است و اعجاز غيبى آن امروز، از هر زمان ديگر بيشتر قابل درك است. اسلام به اعتراف دوست و دشمن به عنوان برترين مكتب، زنده‏ترين دين و الهام بخش‏ترين آيين به ميدان آمده و به سرعت در حال گسترش و نفوذ به دنياهاى جديد است.

6. طرح مسائل دقيق علمى

قرآن در زمينه طرح مباحث علمى در مواردى به صراحت و در پاره‏اى از موارد -كه براى بشر آن زمان قابل درك و هضم نبوده، بلكه احيانا مخالف با اصول مسلم پذيرفته شده در بين آنان تلقى مى‏شد- تلويحا سخن گفته است.

به عنوان نمونه: وارسلنا الرياح لواقح. ⁽⁴⁶⁾

امروز علم ثابت نموده است كه باردارشدن درختان و گياهان، نياز به لقاح دارد و اين مهم در مواردى با بادها صورت مى‏گيرد; آن‏گونه كه در درختانى مثل زردآلو، صنوبر، انار و در بوته‏هاى حبوبات و غير آنها ديده مى‏شود.

خداوند در آيه‏اى ديگر تصريح مى‏نمايد كه وجود جنس مخالف تنها مختص به حيوانات نيست; بلكه در همه انواع گياهان نيز وجود دارد: ومن كل الثمرات جعل فيها زوجين اثنين. ⁽⁴⁷⁾ سبحان الذى خلق الازواج كلها مما تنبت الارض ومن انفسهم ومما لايعلمون. ⁽⁴⁸⁾

مساله حركت و گردش زمين نيز به صورت خاصى مطرح گرديده است: الذى جعل لكم الارض مهدا. ⁽⁴⁹⁾ زمين، به صورت مهد و گهواره براى موجودات روى آن قرار داده شده‏است و اين خود ناشى از حركت وضعى و انتقالى زمين است. همان‏گونه كه حركت گهواره مايه آرامش و رشد طفل و كودك است، حركت زمين نيز در جهت رشد و شكوفايى انسان است. البته بيان كنايى و سربسته اين حقيقت در قرآن، بدان جهت است كه در زمان نزول قرآن، مردم اعتقاد به سكون زمين داشتند و آن را از بديهياتى مى‏دانستند كه قابل تشكيك نبوده و نخواهد بود. مساله بيضوى و كروى بودن زمين نيز از بعضى از آيات استفاده مى‏گردد:

فلا اقسم برب المشارق والمغارب. ⁽⁵⁰⁾ رب المشرقين ورب المغربين. ⁽⁵¹⁾

اگر زمين، مسطح بود، ناچار، يك مشرق و مغرب بيش نداشت. تنها با فرض كروى‏بودن آن است كه در اثر جابه‏جايى حالت نسبت به خورشيد، مى‏توان در يك زمان براى زمين، مشارق و مغارب متعدد را تصور كرد.

7. آفرينش‏هاى هنرى

يكى ديگر از رازهاى جاذبه قرآن كه پرده از اعجازى ديگر برمى‏دارد، جنبه خيال‏انگيزى و صحنه‏پردازى و به تصوير كشيدن معانى گوناگون است. اين هنر قرآنى، چه در بيان صحنه‏هاى طبيعت و چه در تبيين ارزش‏ها و ضد ارزش‏ها، پاكى‏ها و ناپاكى‏ها و چه در قصه‏ها و داستان‏سرايى‏ها و چه در طرح مثل‏ها و چه در به تصوير كشيدن مراحلى از معاد و قيامت و حساب و كتاب، چنان كارآمد و مؤثر بوده است كه بعضى از آن به سحر و افسون قرآن ياد مى‏كنند. آن‏چه را قرآن از قول برخى از كفار نقل مى‏كند، به اين حقيقت رهنمون است:

وقال الذين كفروا لا تسمعوا لهذا القرآن والغوا فيه لعلكم تغلبون; ⁽⁵²⁾

به اين قرآن گوش ندهيد و سخن لغو در آن اندازيد; شايد شما پيروز شويد.

اين گفتار آنان از آن‏جا ناشى مى‏گردد كه تنها يك‏بار گوش فرا دادن به آيات قرآن، براى تسليم منكران، كافى بوده است. البته روشن است كه درك صحيح از اين همه لطافت‏ها و ظرافت‏هاى هنرى قرآن، تنها هنگامى ميسر خواهد بود كه انسان با ادبيات عرب و فنون معانى و بيان، آشنايى داشته از نمايش و هنر و زيبايى و شعر نيز آگاه باشد. آن‏گاه مى‏تواند با تدبر در آيات قرآنى و توجه به آن از زاويه هنرى، اوج زيبايى و هنرمندى را در قرآن بيابد.

ناگفته پيداست كه اين بخش از وجوه اعجاز قرآن تاكنون مورد غفلت دانشمندان و محققان علوم قرآنى واقع شده جز افرادى معدود در عصر ما، به اين مهم اقدام ننموده‏اند. ما در اين مختصر نمونه‏هايى از صحنه‏پردازى‏ها و داستان‏هاى قرآن كريم را از كتاب التصوير الفنى فى القرآن ⁽⁵³⁾ كه با عنوان آفرينش هنرى در قرآن ⁽⁵⁴⁾ ترجمه شده‏است، ذكر مى‏كنيم. به اين اميد كه با توجه بيشتر دوستداران قرآن كريم در اين زمينه و غور در محتواى آيات، اعجاز هنرى قرآن بيش از پيش آشكار گردد.

سيد قطب در بحث تصوير هنرى مى‏گويد:

قرآن در هر كجا كه بخواهد بيان غرضى يا تعبير از معناى مجردى كند، يا حالتى نفسانى يا صفتى معنوى يا نمونه‏اى انسانى يا حادثه يا ماجرا يا منظره‏اى از مناظر قيامت‏يا حالتى از حالات نعيم يا عذاب اليم را وصف‏كند، يا در مقام احتجاج و جدل مثلى زند، يا به طور مطلق، جدلى را عنوان كند، در همه جا تكيه بر واقع محسوس يا مخيل مى‏نمايد. منظور ما نيز از گفتن اين مطلب كه تصوير ابزار مناسب و مخصوص اسلوب قرآنى است، همين است; يعنى صرف آرايش و تزيين اسلوب نيست و به نحو تصادف نيز نيامده است، بلكه يك قانون كلى و عام و شامل است كه ما مى‏توانيم از آن به قاعده تصوير تعبير كنيم. ⁽⁵⁵⁾

و مثل آنهايى كه كفر ⁽⁵⁶⁾ آوردند، مانند داستان كسى است كه به حيوانى كه جز صدايى و ندايى نمى‏شنود، بانگ مى‏زند. صم، بكم، عمى فهم لايعقلون; ⁽⁵⁷⁾ كرند و لالند و كورند و در نمى‏يابند.

اين تصوير نغز، جماعتى را در نظر ما مجسم مى‏كند كه دست انابت به اميد اجابت پيش چيزهايى دراز كرده‏اند كه كمال بى‏بصرى و نهايت كرى و گنگى خود آنها را مى‏رساند; هم دعوت پوچ است و هم اجابت محال، او خود گم است، كه را رهبرى كند؟ ⁽⁵⁸⁾

همگان به ريسمان خدا ⁽⁵⁹⁾ درآويزيد و پراكنده مشويد و نعمت‏خدا را بر خود ياد كنيد; آن‏گاه كه دشمنان يكديگر بوديد، پس دل‏هاى شما را به هم پيوند داد تا از بركت لطفش برادران هم شديد و بر كنار حفره‏اى از آتش بوديد و شما را از (خطر افتادن در) آن رهانيد. در تعبير كنتم على شفا حفرة من النار دقت كنيد! چگونه حالت آنها را رقم مى‏زند كه بر لب پرتگاه در شرف سقوط بودند. اگر نگارگرى قادر بود، با الوان سحرآميز و كلك چيره خود اين منظره را در قالب خط و رنگ درآورد، شاهكارى از نقاشى به شمار مى‏رفت. ولى قرآن تنها با تعدادى كلمه اين فكر را در ما القا مى‏كند. دقيقه ديگرى كه در اين تعبير نهفته: هنگامى كه آنها را بر لبه پرتگاه آتش براى شما مجسم مى‏كند، به ناگاه فاصله‏اى ميان آنها در آن زندگى كفرآميز با حيات سرمد جديد قرار مى‏دهد و فضل خود را بر آنان آشكار مى‏گرداند و نقش اكسير ايمان را در اين قلب ماهيت، عيان مى‏نمايد; زيرا از عالم كفر تا يقين، يك نفس است. ⁽⁶⁰⁾

اينك به مناظر رستاخيز و تصاوير نعيم و جحيم نظرى بيندازيم كه از ديدگاه هنرى بهره‏اى هر چه تمام دارند: يا ايها الناس اتقوا ربكم ان زلزلة الساعة شى‏ء عظيم × يوم ترونها تذهل كل مرضعة عما ارضعت وتضع كل ذات حمل حملها وترى الناس سكارى وما هم بسكارى ولكن عذاب الله شديد; ⁽⁶¹⁾ اى مردم، از پروردگار خود بترسيد، چرا كه زلزله آن ساعت امرى هولناك است. روزى كه آن را ببينيد هر مادر شيردهى، آن‏كه را شير دهد فروگذارد و هر آبستنى، وضع حمل نمايد و مردم را مست پندارى در حالى كه مست نيستند، ليكن اين عذاب خداست كه شديد است.

هول و هراس فوق، قابل اندازه‏گيرى نيست و عظمت چنين روز هولناكى را فقط قرآن مى‏تواند با افسون كلمات و تركيب و تلفيق خاص خود القا نمايد. هر ترجمه كلمه به كلمه‏اى نيز، چون خالى از موسيقى ويژه كتاب خداست، اثر اعجازآميز متن آيات را ندارد. آن‏چه بيشتر جلب نظر مى‏كند، تصاوير سه‏گانه مادران شيرده و زنان آبستنى است كه از بيم، بچه مى‏اندازند و حالت مست‏گونه مردم است كه از ترس عذاب، مست به نظر مى‏آيند. ⁽⁶²⁾

آيات پايانى سوره دخان جايگاه نهايى دوزخيان و بهشتيان را چنان به تصوير مى‏كشد كه انسان گويى خود را لحظه‏اى در محاصره ماموران الهى و زبانه‏هاى آتش احساس مى‏نمايد و در لحظه‏اى ديگر خود را همدوش با پارسايان در كنار بوستان‏ها و چشمه‏سارها مى‏يابد. ما در انتهاى بحث اعجاز قرآن و به جهت‏حسن ختام آن، سرى به جايگاه متقين و پارسايان مى‏زنيم و با آيات قرآن به آن ديار سفر مى‏كنيم.

ان المتقين فى مقام امين × فى جنات وعيون × يلبسون من سندس و استبرق متقابلين × كذلك وزوجناهم بحور عين × يدعون فيها بكل فاكهة آمنين × لايذوقون فيها الموت الا الموتة الاولى و وقاهم عذاب الجحيم; ⁽⁶³⁾

تقوا طلبان در جايگاهى آسوده‏اند. در ميان بوستان‏ها و چشمه‏سارها. لباس‏هايى از حرير نازك و ستبر پوشيده در مقابل يكديگر مى‏نشينند. آرى چنين خواهد بود. آنان را با حوريان درشت‏چشم تزويج مى‏كنيم. هر نوع ميوه‏اى را طلب نمايند در اختيارشان مى‏گذاريم. در آن‏جا جز مرگ نخستين، ديگر مرگى نخواهند چشيد و خداى بزرگ آنان را از عذاب دوزخ نگاه خواهد داشت.

بيان ويژگى‏هاى هنرى داستان‏ها در قرآن مجيد و نيز آهنگ خاص و دلنواز قرآن، به‏ويژه در سوره‏هاى كوتاه كه فواصل در آن به هم نزديكند و توجه به فضاى خاص هر سوره و هر آيه و وجود موسيقى خاص هماهنگ با متن آيات، خود نياز به نوشتارى مستقل دارد. امروزه در بعضى از كشورها هم‏چون مصر، قاريان قرآن قبل از ورود به قراءت قرآن در دوره‏هايى از يادگيرى فنون موسيقى حاضر مى‏شوند، تا سوره‏ها و آيات قرآن را با آهنگ متناسب با آن قراءت نمايند.

8. اعجاز عددى

برخى از قرآن‏پژوهان معاصر، بعد ديگرى از اعجاز قرآن را مطرح نموده‏اند. اين بعد اختصاص به نظم اعجازگونه رياضى قرآن دارد. سه تن از كسانى كه در اين زمينه گام نهاده‏اند; عبارتند از دكتر رشاد خليفه، عبدالرزاق نوفل و ابوزهراء النجدى. كتاب عبدالرزاق نوفل، اعجاز عددى در قرآن كريم نام دارد. نام كتاب دكتر ابوزهراء النجدى، كه شيعه است، من الاعجاز البلاغى والعددى للقرآن الكريم است.

گزيده مطالب

1. اعجاز قرآن اختصاصى به فصاحت و بلاغت آن نداشته در ابعاد گوناگون مطرح است. در برخى از اين موارد قرآن، تحدى خاصى نموده است.

2. بعضى از ابعاد اعجاز قرآن در اين زمينه‏ها قابل بررسى است: شخصيت پيامبر، فصاحت و بلاغت (اعجاز بيانى)، تعاليم و معارف عالى (اعجاز معانى)، هماهنگى و عدم وجود اختلاف، خبرهاى غيبى، طرح مسائل دقيق علمى، آفرينش‏هاى هنرى و اعجاز عددى.

3. عرضه قرآن، كه سرشار از معارف و حكمت‏هاست، از سوى پيامبرى كه در عمر چهل‏ساله خود هيچ درسى نياموخته است، معجزه‏اى است كه خداوند به آن تحدى نموده‏است.

4. مشهورترين بعد اعجاز قرآن، فصاحت و بلاغت آن است. اين ويژگى به همراه ساختار و اسلوب ويژه‏اى كه نه نثر است و نه نظم، مخاطبان قرآن را به حيرت انداخته است. برخى از نويسندگان براى آيه ولكم فى القصاص حيوة در مقابل «القتل انفى للقتل‏»، كه مثل مشهور عرب بوده‏است، بيست امتياز برشمرده‏اند.

5. معارف اعتقادى و دينى مطرح شده در قرآن در بخش‏هاى خداشناسى، پيامبرشناسى، معادشناسى و ديگر تعليمات تربيتى و اخلاقى و نيز اصول، قوانين و مقررات گوناگون در زمينه‏هاى مختلف اقتصادى، سياسى، اجتماعى، فرهنگى، نظامى و حقوقى در نهايت اتقان و استحكام صورت‏گرفته و ناب‏ترين معارف و انديشه‏ها را در اختيار بشر قرار داده است.

6. با آن‏كه قرآن تدريجى نازل شده است; يعنى نزول آن در زمان‏هاى مختلف، مكان‏هاى مختلف، حالات و شرايط متفاوت در طى 23سال انجام پذيرفته و موضوعات متنوع و متعددى را نيز در بر گرفته است، هيچ‏گونه اختلاف و عدم هماهنگى در آياتش مشاهده نمى‏گردد. خداوند به اين بعد از اعجاز، يعنى عدم وجود اختلاف در قرآن تحدى نموده است.

7. خبرهاى غيبى در قرآن چه نسبت به گذشته و چه نسبت به آينده كه به وقوع پيوسته است، بعد ديگرى از اعجاز قرآن است.

8. طرح مسائل دقيق علمى از قبيل تلقيح گياهان توسط بادها، گردش زمين، كروى‏بودن زمين و جز اينها نمونه ديگرى از اعجاز قرآن است.

9. آفرينش‏هاى هنرى در قرآن در داستان‏ها و تصويرگرى صحنه‏هاى قيامت و... يكى ديگر از جنبه‏هاى اعجاز قرآن است.

10. برخى از قرآن‏پژوهان معاصر اخيرا به بعد ديگرى از اعجاز دست‏يافته‏اند كه اعجاز عددى قرآن نام گرفته است و به نظم شگفت رياضى در قرآن مربوط مى‏گردد.

پرسش

1. اعجاز را در لغت و اصطلاح تعريف نماييد.

2. حكمت تنوع معجزات پيامبران چه بوده است؟

3. ويژگى قرآن نسبت به ساير معجزات پيامبران چيست؟

4. با توجه به ترتيب نزول آيات تحدى، نظريه سير نزولى صحيح است‏يا سير صعودى؟ توضيح دهيد.

5. با دقت در آيات تحدى، چه نكاتى را مى‏توان دريافت؟

6. نظريه صرفه چيست؟

7. شخصيت پيامبر از چه جهت بر اعجاز قرآن دلالت دارد؟

8. اعجاز بيانى قرآن را با بررسى آيه قصاص تبيين نماييد.

9. اعجاز قرآن را در بعد تشريع قوانين و تبيين معارف اعتقادى به اختصار توضيح دهيد.

10. آيه شريفه: افلا يتدبرون القرآن ولو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا چه نوع اعجازى را بيان مى‏نمايد؟

11. دو مورد از اخبار غيبى قرآن را ذكر نموده، توضيح دهيد.

12. اعجاز هنرى قرآن يعنى‏چه؟ و در چه زمينه‏هايى صورت گرفته است؟

پژوهش

1. در مورد سير نزولى يا غيرنزولى آيات تحدى، تحقيقى ارائه نماييد.

2. نمونه‏هايى ديگر از معارضه با تحدى قرآن را ذكركنيد (حداقل سه نمونه).

3. بعضى ادعاى وجود اختلاف در آيات نموده‏اند، اين ادعاها را بررسى كنيد.

4. چه مسائل علمى ديگرى در قرآن مطرح شده‏است؟

5. سه نمونه از اعجاز عددى قرآن را نام ببريد.

پى‏نوشتها

1. منظور از تحدى در اين فصل، تحدى به صورت خاص است.

2. الميزان، ج‏1، ص‏63.

3. يونس (10) آيه 16.

4. الميزان، ج‏1، ص‏63.

5. نحل(16) آيه 103.

6. ...و يعلمهم الكتاب والحكمة. جمعه(62) آيه 2.

7. همان گونه كه قبلا گفتيم بعضى‏از اين آيات مثل آيه 88 سوره اسراء اختصاصى به فصاحت و بلاغت ندارند.

8. مجمع البيان، ج‏10، ص‏584.

9. علوم القرآن عندالمفسرين، ج‏2، ص‏489.

10. بقره(2) آيه‏179.

11. معترك الاقران فى اعجاز القرآن، ج‏1، ص‏300 - 303.

12. تفسير نمونه، ج‏1، ص‏136.

13. يس(36) آيه 69.

14. قرآن‏پژوهى، ص‏8.

15. از استاد محمدهادى معرفت «نقش آهنگ در تلاوت قرآن‏»، كيهان انديشه، ش‏28، مقاله.

16. كتاب انزلناه اليك لتخرج الناس من الظلمات الى النور. ابراهيم (14) آيه 1.

17. نساء(4) آيه 58.

18. نحل(16) آيه 90.

19. بقره(2) آيه 194.

20. حجرات(49) آيه 13.

21. زمر(39) آيه 9.

22. نساء(4) آيه 95.

23. اعراف(7) آيه 157.

24. نساء(4) آيه 141.

25. فتح(48) آيه 29.

26. حجرات(49) آيه 10.

27. آل‏عمران(3) آيه 103.

28. اعراف(7) آيه 32.

29. مائده(5) آيه 1.

30. حج(22) آيه 78.

31. بقره(2) آيه 286.

32. همان، آيه 256.

33. نسبت‏هاى ناروايى هم‏چون زنا و شرب خمر به پيامبران الهى و امورى ديگر كه انسان از بيان آن شرم دارد، معرف حالات پيامبران در تورات و انجيل است. (ر.ك: البيان، بخش مربوط به اعجاز در معارف دينى).

34. بقره(2) آيه‏116.

35. همان، آيه 163.

36. انعام (6) آيه‏103.

37. حشر (59) آيه‏22-24.

38. نساء(4) آيه‏82.

39. هود(11) آيه 49.

40. آل‏عمران(3) آيه 4; يوسف(12) آيه 102.

41. روم(30) آيه‏2 و 3.

42. قمر(54) آيه‏44 و 45.

43. قصص(28) آيه 85.

44. حجر(15) آيه 9.

45. توبه(9) آيه‏33; فتح(48) آيه‏28; صف(61) آيه‏9.

46. حجر(15) آيه‏22.

47. رعد(13) آيه 3.

48. يس(36) آيه‏36.

49. طه(20) آيه 3.

50. معارج(70) آيه 40.

51. رحمن(55) آيه 17.

52. فصلت(41) آيه 26.

53. سيد قطب.

54. ترجمه دكتر محمدمهدى فولادوند.

55. آفرينش هنرى در قرآن، ص 45.

56 و 57. بقره (2) آيه 171.

58. آفرينش هنرى در قرآن، ص‏52.

59. آل‏عمران (3) آيه 103.

60. آفرينش هنرى در قرآن، ص‏56.

61. حج (22) آيه‏1 و 2.

62. آفرينش هنرى در قرآن، ص‏69.

63. دخان (44) آيه 51 - 56.